مفهوم مدیریت کلاس چیست و چگونه می توان کلاس درس را مدیریت کرد؟
مدیریت کلاس و اداره و بهبود کیفیت آموزشی آن همواره جزو وقتگیترین فعالیتهای معلمان است.
بیشتر وقت معلمان به ایجاد انضباط و نظم کلاس میگذرد؛ به همین دلیل یکی از موضوعاتی که امروزه بهترین مدرسه ها و بهخصوص معلمان به آن توجه میکنند، موضوع مدیریت کلاس است.
تعریف مدیریت کلاس از دیدگاه متخصصان
مدیریت کلاس عبارت است از رهبری کلاس درس از طریق تنظیم برنامه درسی، سازماندهی مراحل کار و منابع، سازماندهی محیط به منظور بالا بردن نظارت بر پیشرفت دانش آموزان و پیشبینی مسائل بالقوه (صفوی، ۱۳۷۲).
مفهوم مدیریت کلاس در یک تعریف ساده یعنی تحقق بخشیدن به اهداف یادگیری با بهرهگیری از دانش تخصصی خود.
مدیریت کلاس یعنی رهبری کردن کلاس، ایجاد شرایط لازم برای تحقق یادگیری، استفاده از روشهای مدیریتی برای کنترل و حفظ نظم در کلاس.
مفهوم مدیریت کلاس
مدیریت کلاس مفهومی فراتر از برقرار کردن انضباط در کلاس درس دارد.
هدفش فقط ساکت کردن دانش آموزان در کلاس نیست؛ بلکه هدفهای آموزشی معلم را دربرمیگیرد.
مفهوم مدیریت کلاس شامل اجرای طرحهای آموزشی توسط معلم برای یادگیری بهتر دانش آموزان و استفاده از اصول نظم و کنترل کلاس است.
یعنی مفهوم مدیریت کلاس، هم بُعدِ آموزشی را شامل میشود و هم بعد اخلاقی (باعث کنترل نظم و انضباط در کلاس می شود).
اهمیت و ضرورت مدیریت کلاس
برای رسیدن به نتایج مطلوب آموزشی و مشارکت همهجانبه دانش آموزان در کلاس درس، اولین قدم، وجود نظم حاکم بر کلاس است.
اگر اولین قدم در این امر که همان حفظ نظم است رعایت نشود، گامهای دیگر یادگیری نیز میسر نمیشوند.
عوامل تاثیرگذار در مفهوم مدیریت کلاس
۱. ویژگیهای شخصیتی معلم
۲. روشهای تدریس
۳. فنون تدریس
۱- ویژگیهای شخصیتی معلم
بیشک ویژگیهای اخلاقی و شخصیتی معلم از عوامل تاثیرگذار بر نظم و کنترل کلاس است.
ویژگیهایی نظیر:
۱. داشتن سلامت اخلاقی، جسمی، ذهنی و عاطفی
۲. آراسته بودن در کلاس درس
۳. دانا و حرفهای بودن در شغل خود، تا بتوانند به تمام جوانب شخصیتی دانش آموزان پی ببرند.
۴. داشتن فن بیان و مهارتهای ارتباطی قوی با دانش آموزان
۵. داشتن نگرش مثبت و اخلاق خوش
مسلمآ معلمی که این ویژگیها را دارد، تسلط بیشتر بر کلاس و دانش آموزان خواهد داشت تا معلمی که فاقد این ویژگیهای شخصیتی است.
ویژگیهای عمومی معلمان نیز در زمینه مدیریت کلاس تأثیر زیادی دارد.
صیامی (۱۳۷۹) به نقل از بروفی و پوتنام (۹۴) میگوید: هر معلم اثربخش باید فردی بَشّاش، خوشاخلاق، عاطفی، برخوردار از سلامت روانی و انطباقپذیر باشد.
معلمان مؤثر و کارآمد، افرادی هستند که میتوانند در لحظههای بحرانی به خود مسلط باشند و بدون اتخاذ موضعی تدافعی، به حرفهای دانش آموزان گوش بدهند و بهجای پسروی، سرزنش و تحقیر، آزار و اذیت و دیگر واکنشهای افراطی، موضع حل مسأله را برگزینند.
۲- روشهای تدریس
یک معلم باید روشی برای تدریس در درس خود طراحی و اجرا کند که منجر به برهم زدن نظم کلاس نشود.
معلم باید با توجه به شرایط کلاس، توانایی دانش آموزان، محتوای کتاب درسی و امکاناتی که در اختیار دارد، یک برنامه درسی مُدَوَّن برای کلاسش طراحی کند.
۳- فنون تدریس
فنون تدریس به مجموعه اعمالی گفته میشود که معلم برای جلب توجه حواس شاگردان در امر یادگیری و کنترل نظم کلاس انجام میدهد.
این اعمال برای مدیریت کلاسی شامل موارد زیر است:
۱. بهکارگیری شگردهای منفی
بهطور مثال وقتی معلم در حین تدریس متوجه میشود که کلاس دچار هرجومرج شده است، میتواند مثلاً با بغضدار کردن صدای خود و ناراحت نشان دادن چهره خود، نظم را دوباره در کلاس حاکم کند.
البته این شیوه همیشه جوابگو نیست و باید کمتر از آن استفاده شود.
۲. رعایت مواردی همچون کم و زیاد کردن صدا (صحبت نکردن با صدای یکنواخت)، حرکتهای معلم و ایما و اشارههای وی که شامل حرکت دست، چشم، ابرو، دهان و… است.
۳. تأکید روی بعضی از مفاهیم و جملات در حین تدریس. مثلاً تکرار کلمۀ «دقت کنید»، «نگاه کنید»، «ببینید»، «توجه کنید» و ...
۴. انجام مکثهای بهموقع و هدفمند
۵. تشویق و دادن روحیه به دانش آموزان
۶. نگاههای معنیدار کردن در حین تدریس در کلاس
۷. تولید صدا کردن. مثل ضربه زدن به میز و صندلی
۸. تدوین قوانین و مقررات در کلاس برای حفظ نظم، و تشویق کردن دانش آموزان برای پیروی از این مقررات
مهارتهای مدیریت کلاس
اساس مدیریت کلاس بر دو مهارت اصلی است:
۱- تصمیمگیری
۲- اقدام
استفاده از این مهارتها به منزلۀ تصمیمگیری مناسب و تبدیل آن به اقدامی مؤثر است.
تصمیمگیری یعنی چه راهکاری را در چه زمان، مکان و با چه وسیلهای میتوان انجام داد.
اقدام یعنی تحقق بخشیدن به آن راهکاری که در موردش تصمیمگیری شده است.
مدیریت کلاس نیز مهارتی است که بهمرور زمان با کسب تجربه و دقت معلم در کلاس درس کامل میشود.
روشهای مدیریت کلاس
استفاده از روشهای مدیریتی در کلاس باعث نظم بخشیدن به کلاس درس، یادگیری بهتر دانش آموزان، پرورش مهارتهای اجتماعی، و تواناییهای دانش آموزان میشود که در این بخش به سه روش مدیریتی کلاس اشاره میشود:
۱- روش رفتارگرایانه:
رفتارگرایی، بررسی علمی رفتار انسان است. هدف این روش، پیشبینی و کنترل رفتار انسان است.
در این روش، دانش آموز فردی منفعل و اثرپذیر است، و معلم فردی تاثیرگذار. در امر یادگیری، اقتدار معلم در کلاس حفظ مشود. معلم باید تصمیمی اتخاذ کند تا در کلاس درس او مشکلی ایجاد نشود. از آغاز سال تحصیلی باید مقررات کلاسی وضع کند و آن قوانین را اجرا نماید.
در کلاس درس رفتارگراها، هر پاداش، محرکی برای یادگیری بعدی است. یعنی تقویت رفتار مطلوب از طریق دادن پاداش و پس گرفتن امتیاز در صورت بروز رفتار غیرمطلوب.
۲- روش تعامل گرایانه:
تعاملگرایی یعنی کنش متقابل اجتماعی
در این روش، شیوۀ حل مسئله در کلاس بهکار گرفته شده و مشکلات کلاس به این روش حلوفصل میشوند.
۳- روش غیرمداخلهگرایانه
در این روش، مداخلۀ معلم در کلاس درس اندک است. هدف اصلی، دادن آزادی به دانشآموزاست. معلم در این روش، نقش یک مشاور را ایفا میکند. این روش، حداقل اقتدار را برای معلم دارد.
تأکید این روش بر روی تقویت روابط میان معلم و شاگرد است.
البته نمیتوان گفت که کدام روش مدیریتی موثرتر است. بهترین روش، روشی است که برای معلم و دانش آموزان بهترین نتیجه و بازخورد را داشته باشد.
در آخر باید اضافه کرد که مدیریت اثربخش کلاس به عوامل مختلفی نظیر وضعیت اقتصادی و فرهنگی معلم، پایگاه اجتماعی معلم و دانش آموزان، تجارب معلم، و اهداف آموزشی و یادگیری بین معلم و دانش آموزان بستگی دارد.
مدیریت اثربخش کلاسی باید متناسب با جو و فضای کلاس، محتوای آموزشی، منابع و امکانات آموزشی، تواناییهای دانش آموزان در کلاس و… طراحی شود.
معیار اجرای یک مدیریت کلاسی موفق، موفقیت دانش آموزان آن کلاس است. پس مفهوم مدیریت کلاس، تکیۀ صِرف بر انضباط و نظم در کلاس نیست.
منبع:
سایت استادبانک